Dalecy Kuzyni z Litwy Foraj kuzoj el Litovio	Witryna genealogiczna Genealogia retejo
		Indeks tematyczny / Laŭtema indekso: eo: Esperanta versio • cs: Česká verze • de: Deutsche Version • en: English version • es: Versión española • fr: Version française • it: Versione italiana • pl: Wersja polska

Litwa
Litovio / Litva / Litauen / Lithuania / Lituania / Lithuanie / Lietuva

(ze Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa 1884)

     Pod nazwą Litwa rozumiemy zarówno ziemie, które są siedzibą szczepu litewskiego, jak niemniej dawne posiadłości wielkich książąt litewskich, tworzące niegdyś obszerne państwo, co się zjednoczyło z Polską w roku 1386 i tworzyło z nią jedną całość państwową aż do dni upadku Polskiej Rzeczypospolitej. Granice Litwy, jako wielkiego księstwa, były bardziej obszerne, niż granice siedzib szczepu litewskiego. Szczep ten zajmował obszary ziem leżących między Bałtykiem (prawie od ujścia Wisły aż poza ujście Dźwiny) a środkowym porzeczem Niemna. Różnił się ów szczep od innych sąsiednich językiem, obyczajem, a do końca XIV w. i kultem pogańskim, zupełnie odrębnym.

    Szczep litewski w granicach wyżej rzeczonych rozpadał się na cztery plemiona. Ogólna nazwa całego szczepu była — Lettowie. Naród Lettów dzielił się, wedle kronikarzy XII w: na Kuronów, później nazywanych Łotyszami (Łotwą), których cząstka nosiła miano Semigalów: ci Kuronowie (Kors) zajęli najbardziej północne okolice (Kurlandię dzisiejszą i Inflanty); na Litwę właściwą (Letuva); Prusów, którzy zajmowali pobrzeża Bałtyku od morza ku południowi, na prawym brzegu Dolnej Wisły, ku wybrzeżom rzeki Drwęcy (w dzisiejszych Prusach Wschodnich); i wreszcie na plemię Jadźwingów (Jaćwież) , którzy mieszkali na południe od Narwi ku siedzibom polskiego szczepu Mazurów. O tych ostatnich jest mniemanie, że byli nie latoroślą Lettów, ale mieszaniną pogańskich Mazurów z Litwinami, posiadającą tylko wodzów litewskich. (Patrz Domin. Szulca: „O znaczeniu Prus dawnych“, Warszawa, 1846). Jadźwingowie wytępieni byli w walce z Polską w XIII stul. Prusowie również wyginęli, lecz pod naciskiem krzyżackiego oręża i krzyżackich srogich, germanizujących praw. Język ich uległ zatraceniu. Ostatnia kobieta mówiąca po prusku żyć przestała w połowie XVII wieku. Z całego narodu Lettów jeden tylko szczep litewski odegrał pewną rolę dziejową. Z plemieniem Lettów łączyli się ściśle Żmudzini; ich powinowactwo plemienne jest bardzo bliskie. Ziemia tych ostatnich, między dzisiejszymi Prusami Wschodnimi a Kurlandią położona, wzięła swą nazwę od wyrazu Żiemajciej, t. j. okolica niższa, stok ku morzu, którym to stokiem spływają do Bałtyku rzeki litewsko-żmudzkie: Niemen, Szwenta, Pregoła, Okmiana, Sałanta (Patrz Żmudź).

       Granice plemienia właściwie litewskiego wciąż się zmieniały i teraz ulegają zmianom te miedze lingwistyczne, a nader trudne są do określenia. Właściwa Litwa, jako siedziba plemienia litewskiego, zajmuje obecnie: gubernię wileńską, suwalską, wąski pas na północnym-zachodzie guberni grodzieńskiej, tudzież północno-zachodnie okolice guberni mińskiej. Granice zaś Wielkiego Księstwa Litewskiego obejmowały przestrzeń o wiele większą, gdyż to księstwo składało się z dzisiejszych guberni: witebskiej, mohylewskiej, wileńskiej, kowieńskiej, grodzieńskiej, mińskiej i dzisiejszej suwalskiej (niekiedy smoleńskiej). Przestrzeń Wielkiego Księstwa Litewskiego wynosiła przeto około 5.866 km². Przestrzeń ta w roku 1772 rozpadała się pod względem administracyjnym na 10 województw, składających terytorium ówczesnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, wchodzącego w skład państwa Polskiego; nie liczymy tu województwa smoleńskiego, takowe bowiem znacznie wcześniej odpadło od Polski.

   Rozmaite okolice tego terytorium, oprócz podziałów na województwa, nosiły różne nazwy, a mianowicie: wileńskie województwo i część północna trockiego nosiła nazwę właściwej Litwy; południowa część trockiego, między lewym brzegiem Niemna, puszczą augustowską i granicą pruską nazywała się Traktem Zapuszczańskim; woj. połockie, witebskie, mścisławskie i wschodnia część mińskiego – Białą Rusią; nowogródzkie z cząstką trockiego (na południe od Grodna) i zachodnia cząstka mińskiego – Czarną Rusią; i wreszcie południowe okolice wojew. brzesko-litewskiego i mińskiego tworzą tak zwane Polesie. Wielkie Księstwo Litewskie wśród prowincji Rzeczypospolitej Polskiej, od czasów unii 1569 r., stanowiło trzecią prowincję po Wielkiej Polsce i Małej Polsce. Główne ognisko życia dziejowego Litwy stanowiły wybrzeża środkowego i górnego Niemna i wpadających doń rzek, zaludnione przez szczep litewski; o tej to więc właściwej Litwie mówić tu będziemy.

   Szczep litewski należy do aborygenów Europy. Pierwotne jego dzieje otoczone mitycznymi podaniami, śród których widzimy legendę o przybyciu z poza morza, aż z Rzymu Palemona, przyczyniającego się do uspołecznienia rzeczonego szczepu. Podanie to, bajeczne, jest prawdopodobnie odbiciem...

c.d.n.